ایرانیان درمیان ملل مختلف از پیشگامان و بنیانگذاران قوانین و دستورات مربوط به حقوق حیوانات و حتا گیاهان بوده اند و برخلاف آنچه كه تاریخ نگاراران ، نظریه پردازان و فرهنگ سازان غربی در ترویج آن می كوشند ، ایرانیان سده ها زودتر از آن ها در این قوانین و دستورات ریشه دار كه خوشبختانه بسیاری از آن ها تا به امروز به صورت مكتوب باقی مانده و به ما رسیده است ، از زوایای مختلف به مسائل مربوط به حیوانات و محیط زیست آن ها توجه كرده و همه ویژگی این قوانـیـن و دستورات این بود كه از جانب مردم نیز با جدیت و به بهترین شكل رعایت می شدند:


« ... آموزگار دروغ تعالیم مقدس را تحریف می كند و با آموزش های نادرست خویش اساس زندگی مردم را به هم می ریزد ... چنین كسانی آموزش هایی را كه می گوید به زمین و نعمت های آن و به خورشید حیات بخش و عناصر سودمند جهان به دیده احترام بنگرید ، گفتاری پوچ و بی معنی می شمارند ... اینان با آموزش های نادرست خویش مردم را از كردار نیك بازدارند و حیوانات را با فریاد شادی قربانی كنند و با گفتارگمراه كننده خود بفریبد ... دیربازی ست كه این گروه از خیل هواخواهان دروغ یاری می جویند تا به مردم بفهمانند كه با گوشت و خون گاو قربانی شده و آشام سُكرآور می توان تباهی و مرگ را از خود دور داشت...» ( گات ها ، یسنا 39 و 32 )


«... دومین جایی كه زمین از همه جا بیشتر شادكام شود آنجاست كه پارسایی خانه ای برپا دارد... با گله ای گاو ... رَمه هایی خوب درآن ؛ گله گاوان به خوبی پرورده شود ؛ راستی فزونی گیرد ؛ خوراك ستوران فراوان باشد ؛ شگ خوب پرورش یابد و ... » ( اوستا ، وندیداد ، فرگرد سوم )


« ... می ستایم خداوند جان و خرد ، فروغمند پرشكوه را ... نیك اندیشی (بهمن) را ؛ ...گله و رمه و كشتزار گندم و دانه های سودبخش را ... » ( خرده اوستا ، هفتنگه یشت )


« این چنین می ستاییم ... روان های چهارپایان را كه مایه زندگی ما هستند ؛ كه ما برای آن هاییم و آن ها برای مایند... روان های جانوران سودمند دشتی را می ستاییم ... آب های روان و مرغ پّران را می ستاییم ... همه جانوران آبی و زمینی و پرنده و رونده و چرنده را می ستاییم .. .خواستار ستایشم روان جانوران آبزی ، جانوران زمینی ، پرندگان ، جانوران دشتی و چرندگان را ... » ( گات ها ، یسنا و ویسپرد )


مفصل ترین مطالب درمورد حقوق حیوانات و به ویژه سگ در كتاب وندیداد مندرج است. همچنین دركتاب گران بهای دینكرد در این مورد مطالب فراوانی وجود دارد ، همان گونه كه ذكر شد رعایت حقوق حیوانات برای قرن های متمادی چنان درمیان مردم این سرزمین ریشه دوانده بود كه جزیی جدا نشدنی از فرهنگ مردم به حساب می آمد و مردم در همه مراسم و آیین ها به نوعی پایبندی خود را به این فرهنگ پیشتاز ، نشان می دادند و در نهادینه شدن این فرهنگ كوشا بودند و به هر بهانه و هر مناسبت در هرجشـــن و آیینی علاقه خود را به این باور بروز می دادند . آنان در هرمـاه چهار روز یعنی روزهای « بهمن » ، « مـاه » ، « گوش »‌ ، « رام » كه روزهای« نَـبُـر» نامیده می شدند از كشتار و بریدن سر حیوانات و همچنین مصرف گوشت آن ها خودداری می كردند، با این حال روز بهمن از جایگاه برجسته تری برخوردار بود.
« بهمن » یا « وهومن» واژه ای است متشكل از دو جزء« وهــو » به معنی خوب و نیك و « من » یا منش به معنی اندیشیدن و شناختن و به یادآوردن و دریافتن. بهــمن كه در اصل یكی از صفات جاودان خداوند یكتا می باشد ؛ همچنین نام دومین ماه زمستان و یا یازدهمین ماه سال نیزهست ؛ دومین روز هر ماه نیز « بهمن » نامیده می شود. ایرانیان همه ساله به مناسبت هم زمانی روز بهمن در ماه بهمن جشنی به نام بهمنگان با بهمنجه برپا می كردند و از آن جا كه معتقد بودند فروزه پاك و جاوید بهمن در جهان مادی موكل حیوانات است در این جشن بیش از هر جشن و آیین دیگری به رعایت حقوق حیوانات و پرهیز از خوردن گوشت آن ها توجه نشان می دادند. به عبارت بهتر جشن بهمنگان جشن بزرگ و با اهمیتی بودكه تنها یكی ازجلوه ها و ویژگی های آن توجه به حقوق حیوانات بود و این به خاطر ژرفنا و گستردگی این فروزه و همچنین بی شماری و گوناگونی جلوه های مادی و معنوی بسیاری است كه بهمن آن ها را در برمی گیرد.


در « اندرزگواه گیران » ضمن سفارش های متعددی كه به زوج جوان پیش از ازدواج می شود ، در این مورد نیز می آید :


« ...داد و آیین بهمنی آشتی و نیك اندیشی است ... چهارپایان سودمند را خوب نگهداری كنید و كار بی اندازه مفرمایید ... »


گرچه برخی از آداب و رسوم این جشن زیبا از یاد رفته و به ما نرسیده است ولی خوشبختانه بخش عمده این مراسم به واسطه آثار مكتوب تاریخ نگاران ، نویسندگان و شعرای بزرگ دوره اسلامی همچون ابوریحان بیرونی ، اسدی توسی ، فرخی ، منوچهری و عثمان مختاری در گذر زمان از یاد نرفته و چنان كه از این آثار بر می آید این جشن تا پیش از حمله مغول در ایران به صورتی فراگـیر مرسوم بود و آداب و تشریفات آن رواج عام داشت و حتا پس از آن دوران نیز به صورت پراكنده برگزار می شده است.


بهمنگان درمنابع دوره اسلامی :


ابوریحان بیرونی درآثار الباقیه در این مورد می نویسد :


« بهمن ماه ؛ روز دوم آن روز بهمن عید است كه برای توافق دونام آن را بهمنجنه نامیده اند و بهمن نام فرشته موكل بر بهایم است كه بشر به آن ها برای عمارت زمین و رفع حوائج نیازمندند و مردم فارس در دیگ هایی ازجمیع دانه های مأكول ... غذایی می پزند و آن را با شیر خا لص می خورند و می گویند كه حافظه را این غــذا زیاد می كند و این روز را در چیدن گیاه ها و رفتن كنار رودخانه و جوی ها و روغن گرفتن و تهیه بخور و سوزاندنی ها خاصیتی بدین روز است ... »


همچنین اسدی توسی درلغت فُرس دراین مورد می نویسد:


« ... بهمنجنه جشنی است كه دوم روز از ماه بهمن كنند و طعام ها سازند و بهمن سرخ و زرد بركاسه ها نهند ... و تره و ماست آرند .. .»


گیاه بهمن كه درنوشته های ابوریحان بیرونی و اسدی توسی به آن اشاره شده است ، نام گیاهی است كه به ویژه در جشن بهمنگان مصرف می شود. بهمن مورد استفاده ، ریشه گیاهی است سفید رنگ یا سرخ رنگ مثل زردك . نام فرانسوی این گیاه « بهمن » ، (Behen) نیز ریشه فارسی دارد. ایرانیان معتقد بودند كه خوردن آن به تقویت حافظه بسیار كمك می كند. آن را به صورت تازه درخوراك ها می پختند ؛ خشك شده آن را دَم می كردند و یا به صورت گرد بر روی غذا می ریختند و یا با گرد قند و نبات آمیخته و می خوردند.


در این روز همچنین تهیه شیره ها و روغن های نباتی و ساقه ها و چوب ها و برگ های سوزاندنی كه بوی خوش پراكنده و گندزدا باشند ، صورت می گرفت. لذا یكی ازرسوم نیك آن روز این بود كه طی تشریفاتی به كوه و دشت رفته و گیاهان ویژه ای را كه خواص دارویی داشت جمع آوری می كردند تا در طول سال مورد استفاده قرار دهند. تا مدت ها پس از اسلام نیزخلفا و سلاطین درحضور امیران و فرمانداران این جشن را با تشریفاتی ویژه برگزار می كردند و شاعران و خطیبان برای تهنیت این جشن سروده و خطابه می سرودند و دیگ بهمنگان با همه تشریفات آن به هنگام نیمروز میهمانی بزرگی را پاسخگو بود.

منوچهری دامغانی نیز یكی از شعرای بزرگی است كه دراین مورد چنین می سراید :

رسم بهمن گیر و از نو تازه كن بهمنجنه

ای درخت ملك ، بارت عز و بیداری تنه

اورمزد بهمن و بهمـــنجنه ، فرخ بود

فرخت باد اورمزد بهمن و بهمنجنه


« فرخی سیستانی» نیز درباره این جشن فرموده :

فرخـش باد و خداوندش فرخنده كناد

عید فرخنده و بهمـنجنه و بهمـن ماه

عثمان مختاری غزنوی نیز سروده است :

بهمنجنه است خیز و می آرا چراغ دی

تا بربچینیم گوهــر شادی ز گنج می

این یك دو مه سیاه طرب را مدد دهیم

تا بگذرد ز صحرا ، فـوج سپاه دی


بهمن روز ، در رساله ملا محسن فیض كاشانی :


یكی دیگر از منابع مهم دوران اسلامی كه اهمیت ویژه روز بهمن را یادآوری نموده است رساله ملا محسن فیض كاشانی است. محمدبن شاه مرتضی معروف به ملا محسن فیض كاشانی ( 1007 تا 1091هجری قمری ) در رساله خود با نام « رساله نوروز و سی روز ماه » كه به نقل از روایت معلی بن خنیس كوفی از جعفر صادق راجع به نوروز و سی روز ماه پارسیان نگاشته است ، از قول امام جعفرصادق می آورد:


«...دویم بهمن ؛ روزخوبی است ... فارسیان گویند روزخوبی است و ما می گوییم روز مباركی است. تزویج كنید و از سفرها در این روز داخل خانه خود شوید و در این روز سفركنید و خرید و فروخت نمایید وحاجت ها بطلبید از هر نوع كه باشد كه روزی پسندیده است ... »


چنان كه یادآور شدیم در این روز كه براساس تقویم رسمی امروزی برابر با 26 دی ماه خواهد بود ، ایرانیان بیش از هر روز دیگر به رعایت حقوق حیوانات و عدم كشتار آن ها توجه نشان داده و در عوض مراسـم پختن آش و مصرف غذاهای گیاهی همچون نان و پنـیر و سـبزی ، نوشـیدن شـیر و شربت های گیاهی بسیار رایج و معمول بوده است و در خانه بزرگان و بسیاری از خانواده ها ، دیگ آشی آماده و مهمانی برپا بوده است. آشپزان اغلب در این روز آش ویژه ای پخته و در معرض فروش می نهاده اند ؛ در این آش از هر نوع حبوب و سبزیجات تازه استفاده می شد و درعوض از مصرف غذایی كه با گوشـت تهیه می شد پرهـیز می كردند.


یكی دیگر از مراســم این روز ، پوشیدن لبـاس سفــید بود. پوشندگان لباس سفید دراین جشن در حقیقت با این عمل نمادین بیزاری و برائت خود را از هرگونه ناپاكی و پلیدی ، خونریزی و كشتار و آزار و اذیت حیوانات نشان داده و با دسته های گل سفید ( یاس سفید ) به دیدار یكدیگر می رفتند و این گل ها را به یكدیگر تقدیم می كردند.


نشان یا آرم ویژه این روز خاص « خروس» بود چون باور داشتند كه از میان حیوانات این خروس است كه همانند سروش با بانگ هوشیاری دهنده و بیداركننده خود ، نوید بخش روزی روشن با اندیشه ای روشن و سپید بوده و آنان را به سپیدی ، روشنی و پاكی در اندیشه و عمل و بیزاری از خونریزی و كشتار حیوانات و پایمال نكردن حقوق آن ها فرا می خواند.


همان طور كه ذكر شد اگر چه جشن بهمنگان جشن بزرگی است كه به مبحث حمایت از حقوق حیوانات محدود نمی شود و دایره بسیار وسیع تری را در بر می گیرد و به قولی جشن پیروزی منش نیك بر سیاهی ها و كژاندیشی ها به حساب می آید ؛ اما از آنجا كه مقوله حمایت و پاسداری از جانوران و حقوق آن ها از جلوه های بارز و نمود های ویژه فروزه پاك و جاوید بهمن و به دنبال آن جشن بهمنگان محسوب می شود ، برگزاری جشن حمایت از حیوانات همزمان با بهمنگان كه درآن همگان به توجیه بیش از پیش به حقوق حیوانات فرا خوانده می شود خالی از لطف نخواهد بود.


در این جا توجه به یك نكته بسیارضروری است و آن این كه ایرانیان پیوسته در این گونه امور حد اعتدال را رعایت كرده و دچار تفریط یا افراط نمی شدند. کوتاه سخن این كه امروز نیز با نگاهی هوشمندانه به پیشینه با ارزش خود می توانیم فعالیت های مدنی و اجتماعی خود را از پشتوانه ای با ارزش برخوردار سازیم و به این وسیله بر اصالت و ریشه داربودن حركت خود بیافزاییم.


برگزاری جشنی در تاریخ مذكور (26 دی ماه ) توسط علاقه مندان به حقوق حیوانات ، همراه با مراسم سخنرانی و احیاناً نمایش فیلم ، مراسم تشویق فعالان زیست محیطی و ارایه برنامه های آینده گروه های زیست محیطی ، می تواند با اندك تغییراتی توأم با نوش جان كردن آشی خوشمزه ، پوشیدن لباس هایی با رنگ های روشن یا سفید و تقدیم گل به حاضرین باشد و برای عموم علاقه مندان و شركت كنندگان جذابیت و جاذبه بیشتری را ایجاد نماید و لحظات خاطره انگیزی را برای آن ها فراهم آورد.